Deel 3 en slot: De dreiging is gevaarlijker dan de uitvoering

Dit is een van de bekendste uitspraken van Aaron Nimzowitsch (1886-1935), pionier van moderne schaakinzichten.

Een dreiging die sterker of gevaarlijker is dan de uitvoering. Een uitspraak die al generaties lang menig schaakspeler intrigeert, alleen al omdat het een cryptische uitspraak is die niet zo gemakkelijk valt te begrijpen. Waarom is dreigen om een stuk van je tegenstander te slaan gevaarlijker dan het stuk echt te nemen? Dan is de buit binnen, toch?

Vaak wordt de uitspraak opgemerkt in relatie tot een stelling op het schaakbord, maar de aanleiding was anders. Daarvoor moeten we teruggaan naar een Berlijns café in het begin van de twintigste eeuw. Er zijn verschillende versies in omloop van het incident, maar dit is de meest gangbare:

Nimzowitsch speelde tegen Lasker, een zware roker. Nimzowitsch kon niet tegen rook. Lasker legde een grote sigaar naast het bord, overigens zonder aanstalten te maken om de sigaar op te steken. Nimzowitsch ergerde zich groen en geel en ontstak na enige tijd in woede. Hij eiste dat de sigaar van tafel zou verdwijnen. ,,Maar Lasker rookt toch helemaal niet”, zei de arbiter. Op dat moment muntte Nimzowitsch zijn beroemd geworden uitspraak: ,,U weet toch, dat de dreiging gevaarlijker is dan de uitvoering.”

Dat lijkt meer op een algemene wijsheid dan een typische schaakwijsheid. Toch heeft NImzowitsch er na dit incident een slinger aan gegeven om zijn regel ook voor het schaakspel te laten gelden. Het idee is: een dreiging verhoogt de druk, de uitvoering haalt de druk van de ketel. De tegenstander hoeft niet meer met alle mogelijkheden rekening te houden, hoeft alleen maar te dealen met het probleem dat na de uitvoering is ontstaan.

Grappig om te zien dat de theorie van de dreiging/uitvoering ook in relatie tot het geopolitieke schaakbord gebruikt wordt, zoals onlangs in een analyse in de oorlog tussen de VS en Iran.

De auteur, een Turkse journalist, kritiseert Trump die zichzelf iets heeft aangedaan wat volgens hem een schaker nooit zou doen. Hij heeft alle militaire dreigingen in het arsenaal van de VS één voor één uitgevoerd. Totdat er geen serieuze dreiging meer overbleef en Trump nu een uitweg uit het conflict moet zien te zoeken.

En de slotconclusie van de Turkse journalist luidt: Ondertussen dreigt Teheran nog steeds te gaan roken.

Nimzowitsch was met zijn schaakprincipes zijn tijd ver vooruit, maar dat hij een eeuw later nog eens geciteerd zou worden met betrekking tot de internationale politiek, dat zal hij waarschijnlijk niet hebben bevroed.