Deel 1: Briljante blunder!?
Vroeger was zeker niet alles beter, maar er waren wel schaakvriendelijke papieren kranten die hun geachte lezers en lieve lezeressen traditiegetrouw kerstopgaven voorschotelden, in de vorm van schaakpuzzels.
Die tijd is voorbij, helaas.
Zelf mocht ik meer dan dertig jaar geleden de kerstopgaven selecteren voor De Gooi- en Eemlander. Daarbij had ik in één geval een (on)gelukkige hand.
Gelukkig omdat de vele kwalitatief hoogstaande inzendingen maanden later leidden tot een zeldzaam schaakbericht op de voorpagina van de krant: ‘Lezers verbeteren schaakliteratuur’, met een verwijzing/doorlees naar de schaakrubriek verderop in de krant.
Ongelukkig omdat mijn keuze leidde tot een nachtmerrie voor de samensteller van het boek waaruit ik de bewuste opgave heb gehaald. Er volgde een nieuwe druk met een aangepaste versie van het partijfragment, een bekende maar incorrecte combinatie van Nimzowitsch.
Waar hebben we het over? En waarom nu?
Een halfjaartje geleden werd mijn geheugen opgefrist toen ik een lezing bezocht over Nimzowitsch van Ton van der Heijden, een sterke speler van onze buurman BSG Bussum. Hij besteedde daarbij ook aandacht aan de door mij geselecteerde kerstopgave uit 1994.
Eerst de oorsprong.
Diagram 1 toont het beroemde partijfragment, maar is dus niet de kerstopgave die in 1994 in de krant verscheen.
Uit de partij Nimzowitsch – Hoffer, Neurenberg 1904. Volgens ChessBase was het geen echte toernooipartij, maar een casual game, een vriendschappelijk potje of vrije partij dus. ChessBase geeft in de database alleen het fragment vanaf de stelling in dit diagram. Van Hoffer is het de enige partij die ik kan vinden in de database. De volledig partijnotatie duikt nergens op. Andere bronnen spreken niet van Hoffer, maar van H. Hofer, van wie je ook geen hits krijgt als je in de database zoekt naar partijen. Behalve met een andere voorletter, maar dat zijn partijen die tussen 2013 en 2017 zijn gespeeld.
Nimzowitsch won fraai en het fragment ging de wereld over. Toch was al snel bekend dat de combinatie zo lek was als een mandje. Deutsches Wochenschach zou al op 29 januari 1905 op pagina 47 hebben gemeld dat zwart na 1. Le8?? gxf6! huizenhoog gewonnen staat (computerevaluatie anno 2026: -8). Maar ja, niet iedereen heeft alle jaargangen van Deutsches Wochenschach in zijn boekenkast staan. Het fragment bleef opduiken in publicaties over fraaie combinaties.
Terug naar het diagram. Nimzowitsch was hier een dubbel blokkademotief op het spoor, ingeleid door 1. Le8. De loper slaan met Tf8 is natuurlijk uit den boze wegens mat in twee. Slaan met de andere toren leidt tot opsluiting van Tf8 en ontneemt de zwarte koning een vluchtveld. Daarom is 1 Le8 op zich een schitterend idee, maar alleen, zo weten we nu, in combinatie met een vervolg van drie blunderzetten op rij: 1. …, Taxe8? (veel sterker is 1…., gxf6! want 2 Lxf7 Kg7 leidt tot niets voor wit) 2 Dh6? mooi idee, maar werkt niet bij het juiste tegenspel 2. …, gxh6?? (fout 3, zwart wint na 2. …, gxf6! 3 Pg4 Dxf2!! Hierna slaat de witte aanval niet door. Zwart heeft voldoende materiaal voor de dame en ontsnapt aan eeuwig schaak door met torenzetten zijn benauwde koningsstelling te ontluchten (veld f8 komt vrij) en wint vervolgens met zijn vrijpionnen! 3 Pg4! Prachtig, met ondekbaar mat, want pion h6 blokkeert pion h7, waardoor de zwarte koning ook op dat veld geen Luft heeft. Eind goed, al goed voor Nimzowitsch dus.
De Russische schaaktrainer en grootmeester Maxim Bloch publiceerde in 1992 zijn boek 1200 combinations. Met partijfragmenten en voorbeelden gerangschikt naar tactische thema’s. Hij moet gecharmeerd zijn geweest van Nimzowitsch’ briljante idee dat in 1904 in Neurenberg op het bord kwam. Jammer alleen van het lek. Maar als idee misschien toch bruikbaar en waardevol om zijn lezers een zo breed mogelijk scala aan tactische motieven voor te schotelen. En blokkadecombinaties zijn misschien schaarser dan andere motieven.
Wat deed Bloch? Hij weerlegde de weerlegging en maakte Nimzowitsch’ combinatie alsnog kloppend, tenminste dat dacht hij. Met slechts een simpele ingreep, door pion f2 in diagram 1 hierboven in diagram 2 hieronder op f4 te zetten. Hiermee is de in de analyse hierboven genoemde verdediging met …., Dxf2!, waarbij de dame contact maakt met veld f6, niet meer mogelijk. Ook maakt pion f4 in een andere variant een zwarte verdediging met …, Pg5 onmogelijk.
Diagram 2
Dan ontstaat deze stelling, gebaseerd op Nimzowitsch – Hoffer. En dus een van de vijf kerstopgaven die ik in 1994 voor de krant selecteerde. Hier zou 1. Le8 volgens Bloch wel moeten werken. Hij gaat ervanuit dat zwart nu 1. …Taxe8 moet spelen waarna 2. Dh6! Inderdaad fraai wint, dankzij de kleine aanpassing met de pion op f4 ipv op f2.
Hierbij had Bloch echter buiten de lezers van De Gooi- en Eemlander gerekend. Die zetten hun tanden tijdens Kerstmis 1994 niet in een ‘mals kippenpootje of kalkoenboutje’, (aldus Ton van der Heijden), maar in de ‘vette kluif’ Nimzowitsch – Hoffer.
De zet 1. Le8 (Bloch geeft in zijn boek uit 1992 deze zet twee uitroeptekens) faalt hier wederom op het simpele 1. …, gxf6! (een zet die Bloch onderschat en die bij wederzijds optimaal spel tot remise leidt. Dit vind ik de mooiste (computer)variant: 1. Le8 gxf6! 2 Pg4, winnend volgens Bloch die verder geen zetten meer geeft). Echter 2. …, De2! 3. Pxf6+ Kg7 4. De5 Tfxe8 5 Kxh3 (een aftrek levert wit geen winst op) Dxe3 6 Dxe3 Kxf6 =. Bizar. Daarentegen wint 1…., Taxe8? hier wel voor wit met de pion op f4 in plaats van f2. 2. Dh6! gxh6 3 Pg4 met ondekbaar mat, net als in de originele partij. Wit wint hier overigens ook na 2 …, gxf6? 3 Pg4.
Enkele lezers zagen destijds wel beide lekken. Volgens Ton van der Heijden heb ik destijds naar aanleiding daarvan schriftelijk contact gezocht met Bloch, maar daarvan kan ik me niets meer herinneren. Het zou kunnen want zijn adres in Moskou staat in het boek uit 1992. Hoe het ook zij, Bloch heeft voor een latere druk zijn werk als loodgieter keurig afgemaakt en alsnog het tweede lek gedicht.
Diagram 3, tweede verbeterde versie van Nimzowitsch – Hoffer, dus nadat Gooise schakers diagram 2 hadden ‘gekraakt’.
Wits La4 doet helemaal niet meer mee. Ta8 is verhuisd naar e8 om Tf8 te verstikken, zonder dat dit briljant door wit hoeft te worden afgedwongen. Eigenlijk is dit dus de stelling Nimzowitsch – Hoffer uit diagram 1 na 1. Le8 Taxe8, alleen met pion f4 in plaats van pion f2. Na 1. Dh6 gxf6 2 Pg4 is het ondekbaar mat waarbij nog steeds recht wordt gedaan aan het dubbele blokkademotief (pion h7, Tf8)! ‘Loodgieter´ Bloch heeft zich met eenvoudige middelen uiteindelijk toch volledig gerevancheerd.
De transitie in de schaakliteratuur van diagram 1 naar diagram 3 via verschillende versies van het combinatieboek is best wel bijzonder. Natuurlijk voel ik ook wel enige schaamte door mijn gemakzuchtige selectie van de kerstopgaven, zonder de correctheid eerst zelf te controleren (het is van Nimzowitsch, het staat in een boek, het zal wel kloppen). ‘Lezers hebben er vervolgens tijdens de kerstdagen van 1994 urenlang op zitten kauwen waarna hun uitstekende analyses de auteur van het boek tot rectificatie dwongen in een volgende oplage.
Interessant hoe er in zo’n een situatie een zekere dynamiek kan ontstaan waardoor het verhaal steeds gekker wordt. Wat mezelf betreft, het lijkt me verdedigbaar dat ik destijds op de redactie mijn eigen falen onderbelicht hield en vooral veel lof toezwaaide aan de kwaliteit van de inzendingen van de lezers….
Hoe kwam Nimzowitsch in diagram 1 op 1 Le8? Ik vermoed dat hij eerst na het dameoffer 1. Dh6 keek. Werkt natuurlijk niet wegens 1 …, gxh6 2 Pg4 Tf-c8. Zou Nimzowitsch gedacht hebben: het dameoffer werkt wel als Ta8 op e8 staat en Tf8 blokkeert? We zullen het nooit weten, maar dat inzicht zou je wel op het idee van 1. Le8 kunnen brengen natuurlijk. Verblind door de schoonheid van deze zet let je dan niet meer op de simpele weerlegging 1 …, gxf6. En het was ook maar een showpartijtje natuurlijk.
In diagram 2, de kerstopgave van 1994 dus, heeft wit twee winnende voortzettingen, zoals bleek uit de lezersreacties in 1994: Dus niet 1. Le8? Maar 1. Dxh3 en 1. Kxh3. Ook hiermee gaan de engines volledig akkoord.